(Nederlandse
Koopvaart in de Indische archipel 1596-1977)
1596 De
eerste Nederlandse Indiëvaarders, de Houtman en de Keijser, zeilden met 4
schepen naar de Indische archipel, waar al honderden jaren vnl oa Arabische,
Chinese en meer recent Portugese kooplieden actief waren
1602 Door
verspreide activiteiten beconcurreerden de Nederlanders elkaar, van hogerhand
Johan van Oldenbarneveldt, besliste men dat de handel zich moest bundelen. De
Verenigde Oost-Indische Compagnie (V.O.C) ontstond als vennootschap op
aandelen, onder bestuur van de Heren Zeventien.
1609 Aanstelling
van de Raad van Indië en een Gouverneur Generaal
1619 Verovering
van fort Jacarta,anno 1522, op de Portugezen en stichting van Batavia door Jan
Pieterszoon Coen
1648 Vrede
van Munster, regeling van koloniale verhoudingen tussen Spanje en de Republiek,
Koning Philips de tweede en Willem van Oranje.
1799 Het
octrooi van de V.O.C liep af en werd niet verlengd ivm de deplorabele toestand
van de Compagnie en de Franse tijd beëindigde de Republiek der Zeven
Nederlanden. De Bataafse Republiek nam de V.O.C over. Zie ook “De zeilvaart op
Indië vanaf de 17de t/m de 20ste eeuw”
1803-1811 De
Engelsen veroverden de bezittingen en Engelse Oost-Indische Compagnie (
E.O.I.C) werd opgericht onder gouverneur generaal Minto Het oude V.O.C gebied kwam onder luitenant gouverneur generaal
Raffles
1814 Ontdekking
van het Borobudur tempelcomplex
1815 Het
herstel van het Nederlands gezag, Raffles vestigde zich in Singapore, het
vervoer van producten, ambtenaren en troepen in de archipel bleef nog steeds in
Engelse handen. Gouverneur Generaal Baron v/d Capellen
1816 Geboorte
van Ned.Indië op 19 Aug. Nederlands bestuur en troepen
1824 Tractaat
met Engeland, terugtrekking van de Engelsen uit Sumatra, Engelse politieke
macht verdween uit de Archipel niet de Engelse handel
1825 Inbreng
van het eerste stoomschip ss van der Capellen, varend op de Javakust,
geexploiteerd door de Engelsen
1825-1830 Javaoorlog
1840 De ss
Prinses van Oranje wordt ingezet ook onder Engels gezag
1845 3
Maart, acte van oprichting van de NV Nederlandsch-Indische Stoomboot Mij
(N.I.S.M) Kapitaal NLG 600.000, het overgrote aandelenkapitaal was in handen
van de Engelsen. Men voer lange tijd met slechts 1 schip het ss “Koningin der
Nederlanden”, de dienst
Soerabaja-Semarang-Batavia vv
1847 4
Sept, ontwerpvoorstel van oud marine officier W.Cores de Vries, in opdracht van
de verantwoordelijke Gouverneur Generaal in de Archipel, Rochussen, aan het
Ministerie van Koloniën tot het onderhouden van geregelde particuliere
stoomvaartdiensten. Contract tussen de regering en de Vries tot het instellen
van een geregelde stoompaketdienst op verschillende lijnen in de Archipel
tussen Java-Sumatra, Java-Makassar-Molukken en Java-Riouw-Singapore
1854 Aanvang
contract 1 Juni, duur 5 jaar, sunsidie NLG 160.000 per jaar. Het eerste schip
dat werd ingebracht was de ss “Padang”
1856 Oprichting
Koninklijke Nederlandse Stoomvaart Mij (KNSM)
1859 Verlenging
van concessie met de Vries tot 1864
1862 De
Vries nam 3 schepen over van andere Nederlandse rederijen, actief in de
Archipel
1864 de
Vries had inmiddels een vloot van 10 stoomschepen, de Vries overlijdt
1866 Nieuwe
concessie werd gegund aan Engelse rederij na openbare inschrijving, 10 vnl
nieuwe schepen werden ingebracht, looptijd concessie 10 jaar
1869 Opening
van het Suezkanaal
1870 Oprichting
Stoomvaart Maatschappij Nederland (SMN), ss “Willem 3” vertrekt naar Ned.Indië
,door brandschade werd deze reis afgeblazen, de ss “Prins van Oranje”en ss
“Prins Hendrik” volgden in het zelfde jaar en arriveerden in 1871 in Ned.Indië
1876 Oprichting
firma Ruijs & Zn, later hernoemd in Ruys Stoomvaartmij (RS), met Engels
kapitaal onder Engelse vlag varend
1883 RS
omgedoopt tot Rotterdamse Lloyd (RL), Nederlands kapitaal
1876-1890 Concessie
verlengd met 15 jaar, ivm goede prestaties en dividenden.Tijdens de 2de
concessie periode, liepen de prestaties terug, ook klachten van o.a Nederlandse
rederijen, zoals SMN en RL ivm de activiteiten van een Engelse rederij in de
Archipel. Verder werd de Nederlandse scheepsbouw geen orders gegund en als
doorvoerhaven werd Singapore gebruikt, dus vervoer naar Europa geschiedde met
de Engelse koopvaarders
1873-1903 Atjehoorlog
1887 21
Juni, bepleitte de Minister van Koloniën, Franssen van der Putte, voor de
oprichting van een Nederlandse
Paketvaart Mij
1888 5
Juli, contract tussen de Gouverneur Generaal van Rees en Tegelberg namens de
oprichtingscommissie, waarin ook zitting hadden de Ruijs en Boissevain ,14 Sept, acte van
oprichting gepasseerd van de Koninklijke Paketvaart Mij (KPM). startkapitaal
NLF 6.000.000
1890 L.P.D
op ten Noort eerste KPM administrateur te Amsterdam
1890-1900 W
van Hasselt, administrateur te Amsterdam,
1891 1 Januari, officiële
aanvang van de diensten, L.P.D op ten Noort eerste hoofdagent van de KPM in
Batavia. De KPM statte met de volgende vloot: 16 schepen ex-NISM, 4 schepen
ex-Steamship Co Holland, 3 schepen ex-Deli Stoomvaart Mij en 13
nieuwbouwschepen.
5
Januari vertrokken de eerste 2 schepen uit Batavia, waaronder de ss
“Camphuijs”en ss “de Carpenter”met resp. vlootnummer 1 en 9
1893-1907 E.G
Taylor , Engelse naam, Nederlandse nationaliteit, volgde op ten Noort op in
Batavia
1894 De
KPM, succesvol met toplading Deli-tabak en interessante steenkolen en
zoutcontracten, had inmidels 34 schepen in de vaart en in aanbouw, waaronder
ook stoomlichters en hekwielers voor aangepaste vaart op de rivieren
1898 De
handel in Ned Indië ging voortvarend, het aantal binnenkomende stoomschepen in
Tandjung Priok was dit jaar 850, tegenover A’dam 425. L.P.D op ten Noort,
administrateur te Amsterdam
1901-1911 J.H
Hummel, administrateur te Amsterdam
1902 15 September,
oprichting van de Java-China-Japan lijn (JCJL) samen met SMN en RL ter
bediening van de buitenlijnen. Ondertekenaars van de stichtingsakte, Heldring,
Op te Noort, De Mariz Oyens en Ruijs
1904-1906 Tijdens
die jaren, moest de KPM, volgens afspraak, schepen verhuren aan het N.I
gouvernement tbv resp de Atjehoorlog en de Goa en Bali expidities
1906 Puputan
in Denpasar 11 Sept, 1400 Balinesen edelen en familie plegen en masse suicide
als reactie op de onderdrukking van het koloniaal bewind
1907-1911 L.J
Lambach hoofdagent in Batavia. Verdere openlegging van de buitengewesten
1908 Stichting
van de Nederlandse Scheepvaartunie (NSU), deelnemers JCJL, SMN en RL
1911-1928 J.H
Hummel, directeur in Nederland
L.J Lambach directeur in Ned.Indië
1911-1919 M.C
Koning en J.H Cornets de Groot,mededirecteuren in Ned.Indië
1912 Februari,
oplevering bij de Nederlandse Scheepsbouw Mij te Amsterdam van het eerste
motorschip voor de KPM ms “Sembilan” 372 brt, uitgerust met een 4
cyl.Werkspoormotor, 225 apk
1914 De
vloot bestond toen uit 95 schepen, totale brt 164.440,
1915 Verlenging
contract met het N.I gouvernement, op 30 lijnen actief
1916-1925 C
van der Linde, mededirecteur Ned. Indië
W 1, bij de wapenstilstand was de KPM vloot nog vrijwel
intact met 92 schepen, totaal brt 159.960. E.G Wesselink, mededirecteur
Ned.Indië
1919-1931 N
van Zalinge, mededirecteur Ned.Indié
1920 Oprichting
Verenigde Nederlandse Scheepvaartmij (VNS)
1925-1930 Verlenging
contract met het N.I gouvernement, in die periode liepen 62 schepen van stapel
J.W.B Everts, mededirecteur Ned.Indië
L.C.M van Eendenburg, mededirecteur Ned.Indië
J.D Brand, directeur Nederland
1929-1937 E
Staatmeier, mededirecteur Ned.Indië
Wereldcrisis, veel schepen werden opgelegd
T.o.v het jaar 1880, woonden er toen 15.000 Europeanen in
Ned. Indië
Nu waren dit 140.000 geworden
1931-1943 A.J
Pronk, mededirecteur Ned.Indië
1932-1936 J.M
le Grand, mededirecteur Ned.Indië
1935-1945 C
ter Poorten, mededirecteur Nederland
1935 Vlootsterkte
132, zie volledig vlootoverzicht in KPM boek van A.J.J Mulder en op de CD
rom KPM 1891-1966 van Stegra
1936-1948 A.F
Vas Dias, mededirecteur Ned.Indië
R Pronk, mededirecteur Ned.Indië
J.W.B Everts, mededirecteur Ned,Indië
D.H de Jong, mededirecteur Ned.Indië
1938-1945 H.B
ter Braake, mededirecteur Ned.Indië
1940-1945 W2,
bij aanvang v/d oorlog was de vlootsterkte 138 schepen en was na de oorlog
geslonken tot 56
B.S van Deinse, mededirecteur Ned.Indië
I.H.A Backer, directeur Nederland
1946-1952 W.M
Hens, mededirecteur Ned.Indië
1946 KPMvloot
67 schepen, totaal brt 130.147
1947 1
Januari, oprichting Koninklijke Java China Paketvaart Lijnen (K.J.C.P.L), KPM
buitenlijnen + JCJL
D.Iken, mededirecteur Ned.Indië
1948-1954 J
Harinck, mededirecteur Ned.Indië
27 December, Souvereiniteitsoverdracht Indonesië
1949-1957 D.F
de Koe, mededirecteur Indonesië
1950 KPMvloot
107 schepen,totaal brt 175.180 en 9 schepen in aanbouw onderhandelingen vinden
plaats tussen KPM en rep.Indonesia
1951 Opening
KPM vacantieverblijven Trètes (Oost Java) en Tjipajang (Buitenzorg)
J.F.P de Geus en J.W Brand, mededirecteuren Indonesië
D.J Pronk van Hoogeveen, mededirecteur Indonesië
L te Braake, mededirecteur Indonesië
1954-1958 W.A
Lucas, directeur Nederland
1957 3
December,confiscatie gedeeltelijke KPM vloot door de Indonesische regering, 34
schepen konden vluchten, 40 schepen lagen aan de ketting in Indonesische havens
1958-1962 J.F.P
de Geus, J.W Brand ? en L ter Braake ? directeuren Nederland
1958 20
Maart, alle KPM schepen werden vrijgegeven, ondertekend door Brand en Koesein (
hoogstwaarschijnlijk een deal tussen Lloyd’s London en de Indonesische
regering, er lag een claim van 117 millioen NLG) per 31 Maart moesten alle KPM
schepen uit de Indonesische wateren zijn, het grootste gedeelte van de vloot
werd opgelegd in Singapore
1958-1967 Per
31 December 1966 had de KPM nog 13 schepen, de KJCPL nam 5 schepen over, de VNS
4, Shell tankers 2 en Delta Steamship Co 2 schepen
1962-1968 S.G
van Weede, directeur Nederland
1967 1
Januari ontbinding KPM vloot, fusie met KJCPL de vloot v/d KJCPL had 39 schepen, totaal brt 314.954 +
KPM 38 schepen, totaal brt 205.766
1969 KRL,SMN,KJCPL,
en VNS samengevoegd in NSU, 1970, KNSM volgde
1967-1977 De KPM
lijnen NV hadden per 1 Juli 1970 nog 15 schepen in exploitatie bij de KJCPL.KPM
bestond nog voort in naam en verdween in 977, zoals ook de rederijen SMN, KRL,
VNS en KJCPL in naam verdwenen en in de Nedlloydgroep op werden genomen`, KNSM
bleef nog in naam bestaan en werd in 1981 ingelijfd bij Nedlloyd.
Adriaan Rommen
April 2005
Websites en bronnen:
www.geneaknowhow.net/faq/handel/koloniaal/koloniën
www.marinemuseum.nl/dutch/wapenfeiten
De Kunst van het Handeldrijven, Nedlloyd
Schepen en scheepvaart, geschiedenis, feiten, cijfers en
ontwikkelingen
Guinness Book
of records,Tom Hartman
Schepenboek, Uitgeverij Minerva
Nederlanders en de Zee, Hans Vandersmissen
Oude KPM-schepen van tempo doeloe Lucas Lindeboom “pohon
linde” 12 delen
KPM, Wel en wee van een Indische rederij, A.J.J Mulder
Archief Henk Slettenaar